Strict Standards: Declaration of fa_IRDate::calendar() should be compatible with JDate::calendar($format, $local = false, $translate = true) in /home/morourir/public_html/language/fa-IR/fa-IR.localise.php on line 0

Strict Standards: mktime(): You should be using the time() function instead in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/vvisit_counter.php on line 32

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/helper/vvisit_counter.php on line 28

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/helper/vvisit_counter.php on line 120

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/helper/vvisit_counter.php on line 123

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/vvisit_counter.php on line 46

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/vvisit_counter.php on line 106
مرور :: ادبیات - تبیین اسطوره ایی گذار از سنت به مدرنیسم با تکیه بر شخصیت پردازی زنان درادبیات و سینمای معاصر ایران دکتر ریحانه آستانه
دوشنبه, ۰۶ خرداد ۱۳۹۸

اخبار فرهنگی ایسنا

ایسنا

فرهنگی و هنری > ادبیات و کتاب

 

 

 

 

 


تبین اسطوره ایی
گذار از سنت به مدرنیسم

 با تکیه بر شخصیت پردازی زنان درادبیات و سینمای معاصر ایران

دکتر ریحانه آستانه

بسیاری از فرهنگ شناسان معتقدند كه اگر می خواهید وضعیت فرهنگی یك جامعه را بررسی كنید ، وضعیت زنان را در آن جامعه مورد بررسی قرار دهید اینکه  در آن جامعه به زن چگونه نگریسته می شودو زنان از چه موقعیتی بر خوردار هستند. موقعیت و وضعیت زنان ایرانی نیز  در دهه های گذشته دستخوش تغییرات زیادی شده است. با توجه به نشانه هایی که وجود دارد این تغییرات در آینده نه فقط کندتر نمی شود، بلکه گسترده تر و سریعتر نیز خواهد شد. این دگرگونیها ابعاد و جنبه های متفاوتی دارد که یکی از آنها گذار از زن صرفا خانه دار با مسئولیت مادرانه و زنانه  به سوی شکل دادن زنی است که می خواهد نقش مهمی در مدیریت و فعالیتهای جامعه نیز ایفاء کند. 1

برای تبیین گذار از یک موقعیت به موقعیت دیگر می توان از  دانش اسطوره شناسی استفاده برد. اما این اساطیر ایرانی و یونانی چه ویژگیهایی دارند که می توانند تبیین کننده وضعیت و دگرگونی زن ایرانی در جهان معاصر باشند.

اسطوره های زنانه نسبت به مردانه از نقشهای بسیار متنوعی برخوردار نیستند و این موضوع در فرهنگهایی مانند فرهنگ ما ایرانیها به مراتب کمتر نیز است. ایزد بانوان آناهید( ناهید، اَردوی سورا آناهیتا)، اشی، دئٍنا ( دین) ، چیستا از مهمترین ایزدان در ایران باستان هستند که علاوه بر زایش و باروری نماد خرد ، برکت ، عدالت و وجدان هستند. 2،3 اما با توجه به اینکه روی این ایزد بانوان از دیدگاه روانشناسی اسطوره ای کاری زیادی صورت نگرفته به ناچار اسطوره های یونانی برای این منظور انتخاب شدند.4  در کتاب نمادهای اسطوره ای و روانشناسی زنان نوشته خانم شیوندا بولن به ایزد بانوان باکره( آتنا، آرتمیس، هستیا) ، ایزد بانوان آسیب پذیر ( دیمیتر، هرا، پرسیفون) و ایزد بانوی کیمیاگر ( آفرودیت )  اشاره شده است. کهن الگوی آرتمیس بخشی از شخصیت یک زن که تمایل به طبیعت و حضور در آن دارد .اهل سفر اکتشافی ست زنانی جنگجو که همیشه نیاز به مرد زندگی ندارند و خو د راه زندگی را پیش می گیرند. کهن الگوی آتنا نماد بخشی از زن است که عاقل است و درروابط اجتماعی مثل مردان در جنگ با مشکلات مهارت کسب می کند.کهن الگوی آفرودیت نماد زیبایی ست بخشی از زن است که زیبا پسند است و می خواد  زیبا جلوه کند. کهن الگوی پرسفون نماد زن معصومی که ممکن است در زندگی فریب بخورد و مسیر احمقانه ای را طی کند. کهن الگوی هستیا بخشی از زن که اهل خرد و معنویت است و منتظر دیگران نیست موقعیت را در درون خود جستجو می کند. کهن الگوی دیمیتر نماد مادری .بخشی از وجود زن که به همه رسیدگی می کند برای فرزند همسر یا حتی در محیط کار.  کهن الگوی هرا الهه زناشویی روابط زناشویی را دوست دارد و برایش بسیار مهم است5.

از طرف دیگر مسلما نگاه هنرمندان در خلق اثارشان و تبیین اسطوره های نهانی در مناسبات اجتماعی حائز اهمیت است. به همین منظور با انتخاب گزینشی فیلمها و داستانهای روایت شده در بازه و گذر زمانی دوران معاصر  سعی در بررسی و استخراج الگوهای اسطوره ای  ناخود اگاه ارائه شده توسط هنرمندان در ادبیات و سینمای معاصر  انجام شد.

برای این منظور با بررسی سیمای زن در ادبیات مدرن چند دهه اخیر نتایج حائز اهمیتی به دست آمد. اقای محمد رفیع محمودیان به تغییر و تحول نقش شخصیتهای زنان در ادبیات داستانی نویسندگان معاصر مرد و زن ایرانی پرداخته است. ایشان با بررسی نویسندگان بزرگ ادبیات مدرن همانند هدایت ، چوبک، گلشیری، آل احمد و .. ، سیمای زن پرداخته شده در این  داستانها  را تک بعدی و نامتعارف در نظر گرفته اند.از دیدگاه اسطوره ایی این موارد را  میتوان به تجلی تک بعدی اسطوره های هستیا ( زن اثیری ، پاک و معصوم ) و اسطوره آفرودیت ( زن لکاته)نسبت داد. 6اما با ورود نویسندگان زن به عنوان خالقان اثر در شخصیت پردازی زنان در ادبیات هم، تحولی شگرف حاصل میشود.  چنانچه از دهه 40 به بعد زن اثیری یا لکاته به زن متعارف در زندگی روزمره بدل میشود. گر چه هنوز حوزه زیست اجتماعی او محدود است، اما فردیتی پویا دارد که زندگی او را فقط  به مردان محدود نمی کند. در ده های 60 و 70 که زنان نویسنده سهمی معادل و هم اعتبار با مردان در ادبیات داستانی پیدا می کنند، به همان نسبت نیز شخصیت پردازی زنان داستان  از جایگاه ویژه ایی برخوردار میشود. آنها نه مثل زنان غزل فارسی زن آرمانی و نه مثل زنان رمانهای نخستین ادبیات مدرن داستانی تن سپرده به آلودگی های جامعه مدرن(لکاته) ، بلکه زنانی زمینی و به هنجارند، که درگیر مسائل و مشکلات روزمره خانگی یا اجتماعی هستند. البته این زنان  هنوز در جستجوی معنا و فرا رفتن از روزمرگی زندگی نیستند و برخلاف قهرمانان مرد درساخت و پرداخت یک  زندگی حماسی  ترسیم کمتری  یافته اند.

 یکی از کاملترین نشا نه های تعویض اسطو ره ها از آفرودیت و هستیا به دیمیتر و اتنا در  داستان های خانم دانشور به خوبی نشان داده شده است.  زنانی معمولی و به هنجار که از روزگار سیلی میخورند، اشتباه میکنند، کجراهه می روند، دوباره بر می خیزند، چون و چرا می کنند و راه زندگی را به میل و اراده خود نه بر اساس سرنوشتی که قرنها بر پیشانی یشان مهر شده بر می گزیند.7 آثار خانم دانشور نه تنها محصول ادبی زنان ایرانی را ارتقا بخشید، بلکه از نظر فن داستان نویسی و گشودن درونمایه ها و نمادهای ادبیات داستانی نیزموفق عمل کرده است. از این میان سووشون یکی از پر خواننده ترین رمان های فارسی وآغازگر فصلی تازه در تاریخ داستان نویسی به شمار میرود و نویسنده خلاق ان در تحکیم و گسترش ادبیات زنانه در ایران سهم به سزایی پیدا کرده است.8 رمانی حماسی ، اساطیری که با استادی تمام در قهرمان سازی و دادن شخصیت اول به زن موفق بوده است. شخصیت  زری در این داستان ساختار دو پاره زن اثیری/ لکاته کارهای نویسندگان قبلی را شکسته است. شخصیت زری، زنی واقعی تر، پیشرو تر و مثبتر نسبت به کارهای قبلی او ترسیم شده است. زنی خانه دار، مادری درگیر در امور خانواده، عاشق همسر که نماد غالب اسطوره ایی دیمیتر را در خود دارد. زنی که بعد از مرگ همسرش  در کوران حوادث، درگیر فضای  اجتماعی میگردد و حتی در پایان داستان به درک تازه ی فردی -سیاسی و نگاهی نو ومتحول شده میرسد، که به نوعی نماد غالب این شخصیت همانا زنده کردن اسطوره اتنا است. زنی  که شخصیت پردازی ان مطابق و همپای با مردان در  دیگر داستانهای نویسندگان مرد پوینده و قوام یافته است.9  مقولاتی مانند هنجارهای پایدار اخلاقی، وجدان ، نام جویی زن ، وظیفه مادری، سرکوبی احساسات و عواطف عاشقانه و احساس گناه، معصومیت زنانه و قداست زن، پاسداری حریم امن خانواده در یک کلام مقولات جاودانه اخلاقی و زناشویی دراثار خانم دانشور و اختصاصا در سووشون بارز است.10   از طرفی تصویر ترسیم شده از خانه به قدری قوی است، به طوری که بازتاب و آینه همه حوادث در این بستر مهم و نهادینه به نمایش در می اید، تا بر ارزشهای این نهاد مهم اجتماعی تاکید کرده باشد. 7

با گذشت زمان مضامینی مثل ازدواج و طلاق، تلاش برای حل کردن مصائب و مشکلات پیش رو از دیگر مولفه های شخصیتهای زن ادبیات داستانی  دهه 60 و 70  در اثار نویسندگان زن همانند خانمها پارسی پور، روانی پور، پیرزاد و ارسطویی به ظهور رسید. بارز شدن ساختار اسطوره ایی هرا در این آثار مشهود است.  همچنین نوع نگاه و دیدگاه آنها نسبت به مساله عشق با نگاه مردانه کاملا متفاوت است و وجه غیر حماسی و غیر تراژیک شخصیت پردازی زنان این رمانها از نقاط ضعف این آثار به شمار میروند.7

مورد بعدی شخصیت پردازی زن در کارهای سینمایی در برهه زمانی دهه 60 و 80 کارهای رخشان بنی اعتماد  و بهرام بیضایی بررسی شده است. انتخاب این دو به علت اینکه همزمان نویسنده و کارگردان آثارشان هستند، مورد توجه بوده است.

در فیلمهای اولیه(زرد قناری 1367 و پول خارجی 1368) خانم بنی اعتماد، به دلیل فضای خاص دوران جنگ، نقش اول کارها مردان هستندو زنان نقشهای پررنگتر دیمیتری و هرایی )مادر و خواهر و همسر( دارند و بیشتر خانه دار و منفعل هستند. اما  به مرور در فیلمهای بعدی که ایشان نویسنده فیلمهایشان می شوند، زنان نقش اول را به عهده می گیرند. به طوریکه  در فیلم خون بازی(1385) تقویت  کهن الگوی آتنایی با نشان دادن شاخصه  تحصیلات ، اشتغال برای نقش اصلی فیلم از طرفی و  قبول مسئولیت کامل زندگی خود و فرزند بدون کمک همسر از طرف دیگر  زنی تنها و مستقل به تصویر کشیده شده است. این امر به جايگاه و نقش کمکی جنسيت فيلمساز در  به تصوير کشاندن و به درستی نشان دادن زندگی زنان  موثر بوده است.  تصویر درد تنهايي و بي‌کسي، فقر، عاشق بودن، مادر بودن در شخصیتهای اصلی فیلمهای ایشان شفاف و قابل ردیابی است.11

از طرفی با بررسی شخصیتهای زن در  کارهای اقای بیضایی به عنوان  نویسنده و  کارگردان  نیز نتایج جالبی به دست آمد. تغییرات در شخصیتهای فیلمها به ترتیب از شاید وقتی دیگر(1366) ، مسافران(1370 ) تا سگ کشی( 1380)نمایشی اندیشمندانه از تغییر در وضعیت زنان با تغییرات کهن الگوها از صرفا ً دیمیتری / هرایی به بروز و ظهور ساختارهای کهن الگویی آتنایی/ آرتیمیسی  اشاره دارد. 12

جامعه زنان ایرانی ابستن اتفاقات بزرگی در دهه های گذشته بوده اند و برخی از این اتفاقات را وضع حمل کرده است. باید اذعان کرد که جامعه زنان کشور ما یکی از پویاترین دوران تاریخی خودش را می گذراند و بی شک وضعیت آینده اش از تفاوتهایی اساسی با وضعیت امروزش برخوردار خواهد بود.

بخشی از این جابجایی ها و دگرگونیهای را می شود، به فعالیتهای اجتماعی - اقتصادی بی سابقه ای ارجاع داد که زن امروزی درگیر آن شده است.13اما به دلیل اینکه زنان ایرانی تجربه واقعی از زندگی در جامعه مدرن  را نداشته اند و از طرفی هنوز تکلیف مدرنیته در ایران مشخص نیست  هر حال تغییرات در وضعیت اجتماعی ، حقوقی ، اقتصادی و تحصیلی  در ایران خیلی سریعتر از باورهای فرهنگی اتفاق افتاده است،  به طوریکه باورهای افراد هنوز پر از الگوهای سنتی است.14

از دیدگاه اسطو ره ایی نیز ايزد بانوان يوناني که خاستگاه اصلي شان کوه المپ است، نيروهاي مقتدري هستند که در طول مسير زندگي يک زن دردرونش غالب مي شوند و با برانگيزاندن فاکتورهاي مشخص به خود، در درون زن او را به پيش مي رانند و هدايت زندگي اش رابه دست مي گيرند. ويژگي هاي متمايز کننده هر گروه زمينه هاي هوشياري ونيروهاي انگيزشي آنان است ، همچنين نياز به محبت و اهميت به روابط با ديگران از ديگر خصوصيات متمايز کننده آنهاست. بدین ترتیب، اینکه کدام ایزد بانو   در زنی و یا در مرحله ای از زندگی زنی فعال شود، بستگی به چند عامل دارد. این عوامل عبارتند از : استعداد، خانواده و فرهنگ، هورمونها، انسان های اطراف، وقایع غیرقابل پیش بینی، گزینش فعالیت ها و نیز مراحل مختلف زندگی. اما براي آن که زني واقعا موفق باشد بايد همه آنها به حالتي متعادل در وجود او تجلي پيدا کنند. در پاره اي پيشامدها اين ايزد بانوان هماهنگ با هم عمل مي کنند و زن را به جايگاهي مي رسانند که همه استعدادهايش را شکوفا کند و به او کمک مي کنند که موفق ، حساس و خلاق باشد و اگر تنها يکي از آن ها بر ديگران غلبه کند زن را فقط در يکي از هزاران مسيرهايي که مي تواند به موفقیت بي انجامد هدايت مي کنند.15

 

منابع:

 

1-نقش های تحمیلی به زنان در گذر سنت به مدرنیته :خراسان. عظیمی مروی 1390/05/ 227

2- ایزد بانوان اوستایی زنانی از تبار الاهی : نشریه چیستا ، نغمه حسینی شماره 280

3- کارکردها ، شباهتها و تفاوتهای ایزد بانوان ایران و بین النهرین : کتاب ماه هنر ، حسین ابراهمیان، مهر و ابان 1381، 49-50

4- ایزد بانوان آریایی ماندگار : کتاب ماه هنر ، ریحانه حرم پناهی 1381، 50-52

 5-بررسی روان شناختی زن در اسطوره ،مالمیر،کبرا،    شماره 9           روان شناسی و هنر

6- سیمای زن در ادبیات داستانی محمودیان|محمدرفیع   اردیبهشت 80                زنان

7-سیمای زن در ادبیات داستانی مدرن ایران (2) : زن در آثار داستان نویسان زن               محمودیان|محمدرفیع    مهر 80                    زنان

8- سووشون گامی در ادبیات داستانی زن گرا (1) : نشریه ادبیات معاصر شماره 23, 24  ، جواد اسحاقیان 23-27

9- سووشون گامی در ادبیات داستانی زن گرا(2): نشریه ادبیات معاصر شماره 25,26 ، جواد اسحاقیان 28-31

10- تحلیل درونمایه های سووشون از نظر مکتبهای ادبی و گفتمان های اجتماعی ک نشریه پژوهش زبان و ادبیات فارسی شماره 3، حسینعلی قبادی ، پاییز و زمستان 1383و 43-54

11-       زن در نقش های مدرن اجتماعی : بازنمایی زن در آثار رخشان بنی اعتماد، نشریه مردم سالاری، گلاره رضائیان فر         1391/05/21

12- زن؛ تقابل سنت و مدرنیته : بازنمایی زن در سه فیلم کارنامه بهرام بیضایی;   بانی فیلم سعید حاجی نژاد،            1386/06/13               

13- طرحی از زن ایرانی در برزخ سنت و مدرنیته : مهرداد درویش پور: زنان : 66

14-  زن نوگرای ایرانی: باز اندیشی در هویت های سنتی و مدرن: مریم رفعت جاه : زنان: 121

15-هر زن یک اسطوره است: بررسی تجلی اسطوره های باستان در رفتارهای مدرن،   صدای عدالت        فاطمه رحمتی             1380/08/ 21              

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.

کاربرانی که در این گفتگو شرکت کرده اند

  • مهمان (عرفان جهانی)

    سلام.بسیار خوب و جامع بود.با سپاس از نویسنده گرامی

بازدیدکنندگان

در حال حاضر 60 میهمان و بدون عضو در حال بازدید از سایت هستند

آگهی متنی

   مسئولیت نوشته ها به عهده ی خود نویسنده است و سایت مرور هیچ مسئولیتی در این مورد ندارد

مهرآوران

 هاست  ، دامنه ، طراحی سایت 

HTTP://MEHRAVARAN.COM

  


 بیست داستان کوتاه از ۱۶ تن از داستان نویسان معاصر

یتhttp://www.epubfa.ir/?p=79

 

 زنان داستان نویس ایران در سایت امازون

با ترجمه امیر مرعشی

https://www.amazon.com/Alive-Kicking-collection-Contemporary-Iranian/dp/1544022727/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1488605449&sr=8-1&keywords=mitra+dava

 

 

مرفی /  بکت / سهیل سمی / ققنوس

 

 

بالزن ها / محمد رضا کاتب / نشر ققنوس .هیلا

 

 

 

با عزیز جان در عزیزیه /  فرخنده اقایی / نشر ققنوس

 

رمان «چرا زن‌ها گریه می‌کنند» نوشته رُنه ژان‌کلو با ترجمه عظیم جابری
نشر افراز . 
 

 

مجموعه چهار جلدی شناختنامه ادبیات ایران

جواد اسحاقیان /  نشر نگاه

 

چرا اخرین درنا باز می گردد

شمس آقاجانی

 

اکواریوم شماره چهار / میترا داور / نشر اموت