Strict Standards: Declaration of fa_IRDate::calendar() should be compatible with JDate::calendar($format, $local = false, $translate = true) in /home/morourir/public_html/language/fa-IR/fa-IR.localise.php on line 0

Strict Standards: mktime(): You should be using the time() function instead in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/vvisit_counter.php on line 32

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/helper/vvisit_counter.php on line 28

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/helper/vvisit_counter.php on line 120

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/helper/vvisit_counter.php on line 123

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/vvisit_counter.php on line 46

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home/morourir/public_html/plugins/system/vvisit_counter/vvisit_counter.php on line 106
مرور :: ادبیات - خیلی از مدعیان، اصول شعر حجم را نمی‌شناسند
دوشنبه, ۰۲ اردیبهشت ۱۳۹۸

اخبار فرهنگی ایسنا

ایسنا

فرهنگی و هنری > ادبیات و کتاب
 
خیلی از مدعیان، اصول شعر حجم را نمی‌شناسند
 
محمد مهدی‌پور / بخش اول
 

شعر حجم یکی از جنبش‌های اصلی در شکل‌گیری شعر معاصر است که با گذشت سال‌ها از انتشار مانیفست اولیه آن هنوز هم منتقدان از ابهامات زیادی در تبیین این جریان سخن می‌گویند. همین تاثیرگذاری بر سیر شعری و ابهامات موجود، مارا بر آن داشت، که به سراغ محمدحسین مدل که شعرش در این جنبش شعری زندگی می‌کند برویم.محمد حسین مدل متولد 1339 در نجف اشرف است و تاکنون مجموعه شعرهای «گفت‌وگوهای بدون دیدار» (مؤلف، 1360)، «لحظه‌های بی‌وقت» (روشنگران، 1375)، «افشای بیداری» (آوازه، 1378)، «کنار جدایی» (آژینه، 1383) و «جداییِ گفت‌وگو» (نگاه، 1390) از او به چاپ رسیده است. «حتّای مرگ» (هفتاد تفسیر از «هفتاد سنگ قبرِ» یدا... رؤیایی) همراه با محمد ولی‌زاده، (داستان‌سرا، 1383) و «عبارت از چیست» (از سکوی سرخ 2)، گردآوری و تنظیم گفت‌وگوهای یدا... رؤیایی، (آهنگ دیگر، 1386) از دیگر آثار منتشرشده‌اوست.به تازگی تازه ترین مجموعه شعر او به‌نام «سمتِ حرف» را انتشارات داستانسرا منتشر کرده است.

می‌خواهم به‌عنوان اولین سوال از شما بخواهم به تعریفی از «شعر حجم» و مولفه‌های زیبایی‌شناسی که متمایز کننده این جریان شعری از سایر جریانات شعری است، بپردازید.

پیش از همه بگویم که شعر حجم جریان نیست، آن‌هم در میان سایر جریانات شعری . این اصطلاحات متداول ژورنالیستی را در مورد شعر حجم فراموش کنید. شعر حجم‌ یک بینش ِمتعالی است که از نظریه حجم‌گرایی در هنر نشأت می‌گیرد و اضلاعی جهانی و اونیورسال دارد. این فرق می‌کند با جریان، و جریانات شعری به قول شما.تعریف آن را هم می‌توانید در بیانیه اول آن که در دهه چهل توسط نسل اول شاعران حجم منتشر شده بخوانید. اما اگر بخواهید بدانید که برداشت من از آن بیانیه چیست، می‌گویم:شعر حجم خود بخود در اثر پیدا شدن حالی ‌یا الهامی در شاعر متولد نمی‌شود بلکه شاعر حجم گرا خود شعر را متولد می‌کند،‌یعنی می‌آفریند و در تمام کلمات و شکل شعر با ذهن خویش دخالت می‌کند و در نهایت، قطعه‌ای که به عنوان شعر می‌نویسد، چیزی نیست که به باور پیشینیان، ناخودآگاه ‌یا بر اثر حادثه، میل به نوشتن اش کرده باشد.یک قطعه شعرِ حجم سروده‌ای است که در‌ یک فرم جا می‌افتد. و فرم‌ یک داربست است، یک کادر برای یک قطعه شعر. ‌یا ‌یک حصار دانسته شده، یک طرح ِریخته برای قطعه‌ای که می‌خواهد به حرفی جلوه دهد؛ جلوه‌ای قابلِ تأمل. تأملی که دیگر شود وقتی که در معرضِ چشم، در معرضِ دیده شدن در نگاه کسی که می‌بیندش قرار می‌گیرد. قطعه را در حرفِ من به معنای قطعه- شعر(سروده) بگیرید و نه شعر بطور کلی.قصدِ شاعر حجم گرا این است که نگفتنی‌ها را گفتنی کند. نگفتنی‌ها ندیده‌هایی هستند که شاعر حجم‌گرا از سه بعد به آنها نگاه می‌کند و به درک و استغناء کامل می‌رسد، چرا که هم خواننده و هم شاعر در عبور از سه بعد امکانات بیشتری برای درک چیزها و آنچه در برابر چشم آنهاست،‌ یعنی واقعیت‌ها، پیدا می‌کنند. و در ماوراء آنها، بعد چهارم، ندیده‌ها و نگفتنی‌ها را می‌نویسد و تبدیل به اتفاق می‌کند و در بستر حرف، اتفاق می‌شود،‌ یک اتفاق دیدنی؛ که در واقع کشفِ آن چیزی است که پدیدار نیست. و از همین جاست که ریشه حجم‌گرایی را در پدیدارشناسی(فنومنولوژی) دیده‌اند.دیدنِ سه بعدِ‌ یک شیء دیدنِ تمام آن شیء است و در این حالت گفتن از آن شیء چیزی از شیء را نمی‌کاهد، نه‌تنها نمی‌کاهد بلکه می‌خواهد به غایت آن برسد. کشفِ علت غائیِ شیء خود یکی از ارکان بینش حجمی است که در مانیفست شعر حجم هم بر آن تکیه شده است.شاعر حجم‌گرا مدام خودش را تکثیر می‌کند و برای تکثیر کردنِ خود به شعرهای زیادی نیاز ندارد بلکه به نوشتنِ شعرهایی می‌اندیشد که تعریف شوند. تعریف باشند. تعریف از زبانِ یک انسان که بتواند هر نوع اندیشه‌ یا ایدئولوژیِ خاصی را داشته باشد. شاعر حجم‌گرا قانع به هیچ کلمه‌ای نیست و با همین کلمه، و تکیه بر حیات کلمه است که خواننده را مجذوب می‌کند؛ وقتی که روبه‌روی متن می‌نشیند. و این برای شاعر حجم‌گرا یک رسالتِ زبانی است. و یک قطعه-شعر، همانطور که گفتم، در شعر حجم بیش از همه یک کار زبانی است که بیشترین سهم را در تکوین ِ فرم و شکل ِکلی قطعه دارد.

رویگردانی از واقعيت معمول روزمره و خلق واقعيتي حادتر و ناب تر در ماوراي آن، كوشش براي ارائه تصويري از تماميت شيء،توجه به ماديت زبان و برجسته سازي فرآيند نگارش از طريق تكرارها، نحوشكني‌ها، همه این‌ها‌یادآور تلاش‌های شاعران کوبیسم در اوایل سده بیستم برای منتقل کردن تمهیدات نقاشان کوبیسم به حوزه هنرهای زبانیست. (به‌صورت مبسوط به این مساله پرداخته شده است).نظر شما در این باره چیست؟

برداشتِ درستی نیست. من اینطور نمی‌بینم. نباید کوبیسم را با حجم‌گرایی مقایسه کنیم. مقایسه این دو مثلِ مقایسه ظاهر و باطن است. واین دو هیچگاه نمی‌توانند شبیه هم یا‌ یادآور هم باشند حتی اگر شاعران نقاش و‌ یا کوبیسم‌هایی شاعر، در جهانِ کلمه چیزی نوشته باشند. شباهت در شرح این دو هم نمی‌تواند اثبات این باور یا برداشت شود. ریشه لغوی کوبیسم از کیوب (مکعب) گرفته شده واین اشتباه ممکن است از ترجمه لغوی (کیوب) که به فارسی بعضی‌ها آن را حجم ترجمه کرده‌اند پیش آمده باشد که ترجمه درستِ آن‌هم در واقع مکعب است نه حجم، که آن‌هم در معنای فاصله و پاره فضا ( اسپاسمان) آمده است و تنها ‌یکی از زاویه‌های دید درمفاهیم ِحجم‌گرایی است، و زوایای دیدِ دیگری که مفاهیم حجم‌گرایی را می‌سازند بسیارند که در تکنیک و تربیتِ حجمی جای مهمی را اشغال می‌کنند و شما باید آنها را بشناسید : واقعیتِ مادر، علتِ غائی، حیاتِ رابطه‌ها، اتفاق، تصویرِحرکت، حرکتِ مستعار، معماری ِفرم، زندگی ِزبان، فنومن، پرانتز، بازگشت، واحدِ حرف، ماورا (پشت)، غایتِ شیء... و معیارهای دیگری که در نویسش ِحجمی سهم سازنده دارند و چه در بیانیه شعر حجم و چه در نوشته‌های رویائی از آنها بسیار سخن رفته است. همه این معیار‌ها در‌یک هنر زبانی می‌توانند پیاده شوند و نه در سطح ‌یک تابلو. و فراموش نکنیم که حجم‌گرایی، شمولی در تمام هنرها دارد، مِن‌جمله هنر زبانی که جایش را در شعر حجم پیدا می‌کند. و شما از میان این همه تنها از کیوب و مکعب حرف می‌زنید و تازه نقش کیوب هم در اینجا همان چیزی نیست که در کار نقاشان کوبیسم دیده‌ایم که تنها تصویر مکعب‌ها بر سطح است. بگذریم از جهانِ عجیب پیکاسو که خود اسطوره دیگری است. اما شما خوب می‌دانید که همه اشیاءِ غیر مکعب هم حجم دارند مثل دایره، مثل‌ یک خط مستقیم. حتی وقتی حرف می‌زنیم، نگاه که می‌کنیم، گریه که می‌کنیم، خوشحال که می‌شویم... و خیلی حالتها و چیزهای دیگر برای خود دارای ابعادی هستند که شاعر حجم‌گرا به دنبال کشف و ارائه آنها است. مساله تعهد(شعر متعهد) در بیانیه اول، و مساله اخلاق (اِتیک) در بیانیه دوم از این گونه‌‌‌‌ اند. این را هم بگویم که آن تلاش‌های شاعران کوبیسم اوایل سده بیستم هم که اشاره کردید، قضیه را کاملا برعکس فهمیده اید. این کوبیسم‌های نیمه اول قرن بوده‌اند که تاثیر شاعران و نویسندگانی را داشتند که به نوبه خود تاثیر فنومنولوژیِ هوسرلی را با خود می‌بردند. و نباید فراموش کرد که حجم‌گرایی جنبشی پویا است و هر روز در تلاش است که خود را با نگاه عمیق و مداوم‌اش کامل تر کند و به عبارتی خود را هر روز بیشتر از دیروز متعهد در تکوینِ خود می‌داند. بطور مثال شما به کمیّتِ شعرهای‌یدا... رویایی و به متن‌هایی که از‌ یدا... رویایی درباره شعر تا کنون منتشر شده اگر نگاه کنید، به آسانی می‌توانید دریابید که بیشتر از شعر،‌ یدا... رویایی درباره شعر کار کرده است، در شکل مقاله، مصاحبه و‌ یادداشت‌های روزمره که حرفِ تمام این متن‌ها حرفی از شعر است و درباره شعر حجم است. شما انتظار نداشته باشید که حتی‌ یدا... رویایی حرفی را که چهل سال پیش راجع به شعر حجم زده، امروز هم همان حرف را بزند. چون این خصیصه حجم‌گرایان است که پویا باشند و دائما در حال تغییر. شاعر حجم‌گرا خود را بدهکار دانسته‌هایش نمی‌داند و هر گاه ایده ‌یا فکری غیر را ببیند که نوتر و پیشروتر است، بلافاصله آن باور ‌یا عادتی را که از پیش در شعر داشته است کنار می‌گذارد و خود را نو می‌کند. وقتی شاعر به عالمِ ظاهر نگاه کند یا آنکه نتواند به غیر از عالمِ ظاهر چیزی را ببیند، بی آنکه حتی بداند تقلید می‌کند. اما تنها کسانی در تاریخ یا در حافظه یک زبان در تاریخ ماندگار خواهند شد که خود حرفی داشته باشند که حرفی دیگر باشد. و حرفِ دیگر هر روز شکلِ دیگری دارد. واقعیت‌های روزمره هم اگرچه ظاهراً هر روز شکلی تکراری دارند اما غایت شان تکرار نیست بلکه اقدامی است علیه تکرارها. و شاعر حجم‌گرا تکرارها را می‌بیند و به هر تکرار شخصیتی جداگانه می‌بخشد. و به همین دلیل به‌جای دیدنِ واقعيتِ معمولِ روزمره، واقعيتي حادتر و ناب‌تر را می‌بیند. و روبه‌روی ما می‌گذارد. حرف‌اش را از ماوراء کشف می‌کند اما وقتی به ما می‌رسد در ماوراء نیست و ما باید همین جابه‌جایی ماوراء و پیدا را بفهمیم. چون شاعر حجم گرا چیزی را که در ماوراء بوده دیده و می‌خواهد به ما نشان بدهد. و تمامِ شعرهای واقعی، نمودی اینچنین دارند.

به نظر شما چرا شعر حجم به صورت فراگیر نتوانست به حیات خودش ادامه بدهد. آیا شما با این مساله که بنا به گفته منتقدان اگر زیرکی و تیزبینی رویایی نبود پرونده این جریان شعری سال‌ها پیش بسته می‌شد، موافق هستید؟

که می‌گوید شعر حجم نتوانست فراگیر شود و به حیات خودش ادامه بدهد؟! شما؟! پس چرا با من درباره چیزی که به حیات خود ادامه نمی‌دهد دارید مصاحبه می‌کنید؟ شعر حجم امروز حتی خارج از مرزهای ما هم فراگیر شده و به عنوان منظر ایرانی ِفنومنولوژی (پدیدارشناسی) از آن حرف می‌زنند. ‌یک جنبش ادبی هم چیزی نیست که تنها زیرکی کسی بتواند پرونده آن را باز کند ‌یا ببندد. نه جانم، شعر حجم جریان نیست بلکه ‌یک جنبش عظیم ادبی است که اگر نبود شعر معاصر ما امروز در حد بدعت‌های نیما‌یوشیج، ‌یعنی سمبولیسم و عروض شکسته نیمائی، می‌ماند.شعرِ حجم مدعیانِ زیادی داشت اما خیلی‌هاشان اصولا شعرحجم را نفهمیده بودند اما با ادعاهایشان می‌خواستند ‌یدا... رویایی که‌ یکی از پرکارترین و موثرترین شاعران حجم‌گرا بود را در صحنه کمرنگ و‌یا بی رنگ کنند. ولی‌ یدا... رویایی، چون خود، حجم‌گرایی را فهمیده بود، کارش را ادامه داد و تا کنون توانسته در کنار شاعران دیگری از دهه چهل و از نسلی دیگر که به حجم‌گرایی روی آوردند، دریچه‌های تازه‌ای بر این جنبش باز کند و هر روز کارهایی قدرتمندتر از گذشته منتشر کرده‌است؛ کارهایی که توانسته در شعرِ بیشتر شاعران تاثیرگذار باشد. شعر حجم شبیه به پرونده نیست که‌ یک روز باز شود، دیده شود و بعد آن را ببندند. شعر حجم بیداریِ نگاه به شعر است. دیدنِ شعر(اگر دیده شود) هرگز از ‌یاد نمی‌رود. نمی‌خواهم بگویم بیشترین، اما می‌توانم بگویم که مهم‌ترین و قوی ترین متن‌هایی که در طولِ چهل سال گذشته در مورد شعر نوشته شده، مربوط به شعر حجم بوده، چون بیشترِ این متن‌ها عقلانی بوده و نه حسی. و امروز شناختنِ شعر حجم عطشِ شاعرانِ زیادی است و شاعران و ناقدانِ جوانِ زیادی بیشترِ وقت شان را برای نوشتنِ شرح و فهمیدنِ شعر حجم گذاشته‌اند. بی‌شک در آینده تمام متن‌های نوشته شده درباره شعر حجم منتشر خواهد‌شد که انتشار این متن‌ها طبیعتاً باعث تولید متن‌های دیگری خواهد شد.

یکی از ویژگی‌هایی که برای شعر حجم به صورت کلی و شعر یدا... رویایی به صورت خاص بر می‌شمرند روایی بودن آن است. شیوه‌ای که به زعم برخی در ادامه با تبدیل شدن فضاهای خرد به تکرار واژه‌ها اندک اندک از روایت تهی می‌شود و همین را مساله برای کاهش جذابیت شعر حجم می‌دانند. نظر شما در این مورد چیست؟

شعر حجم روایی نیست. یکی از داعیه‌های شعرِ حجم دوری از روایت کردن است. شاعران حجم گرا‌ راویِ چیزی نیستند. اما شعرشان ظرفیتِ زیادی دارد که به روایت (نقل قول) تبدیل شود. روایتی که بارها خوانده شود و در طول زمان بماند. وقتی شاعری راوی می‌شود، چیزی و یا حادثه‌ای را روایت می‌کند که در عالمِ واقع دیده باشد. اما کار شاعرِ حجم گرا گفتن از ندیده‌ها است. ندیده‌ها و ندانسته‌ها را وقتی شاعرِ حجم گرا می‌بیند و می‌فهمد، چیزی را از ماوراء به واقعیت می‌رساند و یا می‌آورد. واین کار، روایتِ چیزی نیست بلکه خلق و فهمیدنِ چیزی است که شاعرِ حجم گرا در برابر چشم ما می‌گذارد تا به واقعیت‌ها چیزی اضافه کند که تا به‌حال کسی ندیده و یا به آن نرسیده باشد.

آقای مدل چرا با گذشت سال‌ها از مانیفست اولیه «شعر حجم» و ادامه آن در سایر آثار و تالیفات رویایی برای تحلیل و توصیف چرایی هر چه بیشتر خصوصیات این جریان شعری، هنوز هم برخی از ابهام در تعریف این جریان شعری سخن می‌گویند. آیا شما با وجود این ابهام موافق هستید؟

در دهه چهل شمسي حجم‌گرايي در زبان فارسي كشف و فهميده شد اما پس از چند سال ادامه این جنبش توسط نسل اول شاعران حجم‌گرا متوقف شد و هر كدامشان از راهي كه در آن مي رفتند، دور افتادند. اما تنها يدا... رويايي از آن نسل در ادامه فهميدن و شرح آنچه از حجم‌گرايي فهميده بود ثابت ماند. اگر چه يدا... رويايي موفق به شرح كامل اين جنبش و پيدا كردن ابزاري براي انتقال آن به نسل‌هاي بعدي نشده است و همين باعث شده كه منتقدين و شاعران جوان، حجم‌گرایی را درست نفهمند.وقتي حجم‌گرايي پهلويي از فلسفه مي گيرد و دم از عرفان مي‌زند، بايد متني كه ارائه مي دهد حداقل هم سطح متن‌هايي باشد كه ادعاي كشف آنها را به نام حجم‌گرايي كرده است. اما متاسفانه متن‌هايي كه در چند دهه گذشته به نام حجم‌گرايي منتشر شده اند، بيشترشان خالي از ادعاهايي هستند كه در آغاز مدعي فهم آن بوده‌اند. شما اگر به متنهاي ابن عربي، ملاصدرا، سهروردي، روزبهان وخيلي‌هاي ديگر نگاه بكنيد مي توانيد مباني بيانيه شعر حجم را در متن‌هايشان ببينيد. اما بیشتر شاعرانِ حجم‌گرا تنها توانسته‌اند در سطح، در زبان تأثيرگذار باشند و زبان بستري است كه براي ظاهر و تظاهر مي تواند متجلي شود. و آنكه در تظاهر است جز ظاهر چيزي نمي‌بيند و در ظاهر معنايي كه بتواند ابعاد چندگانه‌ چيزي را نشان دهد، نيست. همیشه ابعاد چندگانه چيزي را كلمه به ما نشان مي دهد؛ كلمه اي كه فهميده شده باشد. وقتي از نديده‌ها، از پنهان و غايتِ شی‌ء كه هميشه پنهان است مي‌خواهيم حرف بزنيم يا حرف مي‌زنيم، بايد اول از همه، آنها را فهميده باشيم يا حداقل توانسته باشيم در عالم ذهن به تصوري از آنها رسيده باشيم. در این حالت، دیگر حدس و گمان و قياس به وجود نمي‌آيد و ما دچارِ گفتن می‌شویم نه گویش.اما نظر منتقدان را به دو صورت باید معنا کنیم که اولی غالبا این است که بیشتر منتقدان، از دهه چهل تا امروز، کوششی برای فهم شعر حجم نکرده‌اند، و چون به فهم‌شان نمی‌رسد، طبیعتا فقط با ظاهرِ زبانیِ شعر حجم روبه‌رو شدند. بیشترِ این افراد خود را مدیونِ دانسته‌هایشان می‌دانند.


http://www.armandaily.ir/Default.aspx?NPN_Id=591&pageno=7

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد

بازدیدکنندگان

در حال حاضر 44 میهمان و بدون عضو در حال بازدید از سایت هستند

آگهی متنی

   مسئولیت نوشته ها به عهده ی خود نویسنده است و سایت مرور هیچ مسئولیتی در این مورد ندارد

مهرآوران

 هاست  ، دامنه ، طراحی سایت 

HTTP://MEHRAVARAN.COM

  


 بیست داستان کوتاه از ۱۶ تن از داستان نویسان معاصر

یتhttp://www.epubfa.ir/?p=79

 

 زنان داستان نویس ایران در سایت امازون

با ترجمه امیر مرعشی

https://www.amazon.com/Alive-Kicking-collection-Contemporary-Iranian/dp/1544022727/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1488605449&sr=8-1&keywords=mitra+dava

 

 

مرفی /  بکت / سهیل سمی / ققنوس

 

 

بالزن ها / محمد رضا کاتب / نشر ققنوس .هیلا

 

 

 

با عزیز جان در عزیزیه /  فرخنده اقایی / نشر ققنوس

 

رمان «چرا زن‌ها گریه می‌کنند» نوشته رُنه ژان‌کلو با ترجمه عظیم جابری
نشر افراز . 
 

 

مجموعه چهار جلدی شناختنامه ادبیات ایران

جواد اسحاقیان /  نشر نگاه

 

چرا اخرین درنا باز می گردد

شمس آقاجانی

 

اکواریوم شماره چهار / میترا داور / نشر اموت